Piramide van Dilts: Waarom je niet doet wat je wel wilt, en wél doet wat je niet wilt

In mijn trajecten introduceer ik meestal al snel de piramide van Dilts & Bateson. Het model helpt om scherper te zien op welk niveau je jezelf tegenhoudt of vastloopt, en waar je dus effectief iets kunt veranderen om weer vooruit te komen.

In een ideale wereld zijn alle lagen van deze piramide uitgelijnd. Wat jij wilt bereiken past bij wie je bent en bij wat je belangrijk vindt. Het sluit aan bij wat je gelooft over jezelf en over de wereld. Je beschikt over de competenties die je helpen om je daarnaar te gedragen. Je gedrag draagt volledig bij aan het bereiken van je doel. En je omgeving waardeert dat en sluit erop aan.

Als dat zo is, geeft het zingeving. Voldoening. Energie.

Alleen… het is geen ideale wereld. We doen niet altijd wat we zouden willen doen. Soms doen we zelfs dingen die we eigenlijk helemaal niet willen. De piramide van Dilts & Bateson helpt dan om te zien waar dat vandaan komt. Wat houdt je tegen? Wat duwt je een andere kant op?

De piramide van Dilts aan de hand van een voorbeeld

Om de piramide van Dilts concreet te maken, gebruik ik vaak het voorbeeld van nee zeggen.

Als iemand tegen mij zegt: “Ik wil leren nee zeggen,” dan gaat het ogenschijnlijk over gedrag. Alleen: die persoon hééft in zijn of haar leven vast al eens nee gezegd. Op gedragsniveau zit het probleem dus meestal niet.

Ook niet op het niveau daarboven: vaardigheden. Blijkbaar kán iemand nee zeggen.

Dan kom je al snel uit bij de hogere niveaus van de piramide van Dilts. (In het oorspronkelijke model van Dilts & Bateson vormen waarden en overtuigingen één niveau. In mijn werkwijze splits ik ze op.)

Overtuigingen en waarden

Wanneer de moeite met nee zeggen voortkomt uit overtuigingen, zitten daar vaak herkenbare – maar onbewuste – gedachten onder. Bijvoorbeeld:

• Als ik nee zeg, vinden ze me niet meer aardig.

• Als ik nee zeg, denken ze dat ik incompetent ben.

• Als ik nee zeg, word ik buitengesloten.

• Als ik nee zeg, ontstaat er ruzie.

Vul zelf maar aan. Welke overtuiging zorgt bij jou voor de aarzeling om nee te zeggen?

Het kan ook wringen op het niveau van waarden. Stel dat verantwoordelijkheid en behulpzaamheid hoog scoren in jouw waardenstelsel. Dan wil je eigenlijk helemaal geen nee zeggen. Je wilt helpen.

Als je mij dan toch vraagt: “Ik wil nee leren zeggen,” dan is de kans groot dat andere waarden in de knel zijn gekomen doordat je te vaak “ja” hebt gezegd. Zelfzorg. Balans. Tijd voor je gezin. Rust.

Zodra je ziet waar de blokkade zit binnen de piramide van Dilts, ontstaat er keuzevrijheid.

Met de piramide van Dilts weer voorwaarts

Hoe doorbreek je zo’n blokkade?

Op het niveau van overtuigingen begint het met expliciet maken. Schrijf bijvoorbeeld op: “Als ik nee zeg, vinden mensen me niet meer aardig.” Vervolgens stel je jezelf vragen:
Is dat altijd zo? Bij iedereen? In elke situatie? En stel dat het klopt… hoe erg is dat dan?

Door je overtuiging zichtbaar te maken en kritisch te bevragen, kun je er rationeler naar kijken en bewuster kiezen hoe je wilt handelen.

Hetzelfde geldt voor waarden. Maak expliciet welke waarden je uitnodigen om ja te zeggen – bijvoorbeeld verantwoordelijkheid en behulpzaamheid. Maak daarnaast zichtbaar welke waarden liever nee zeggen – zoals zelfzorg of werk-privébalans. In verschillende situaties kun je dan bewuster besluiten:

• Nu kies ik voor behulpzaamheid en zeg ik ja. (en daarmee zeg ik dus nee tegen iets anders)
• Nu kies ik voor balans en zeg ik nee. (en daarmee zeg ik dus ja tegen balans)

Werken met de piramide van Dilts

Bewustwording en keuzevrijheid betekent ook dat je consequenties van je eigen keuzes hebt te dragen. Want soms betekent het dat je nee zegt tegen een waarde die je óók belangrijk vindt. Of dat je gedrag vertoont dat onwennig voelt.  Je creëert geen perfecte harmonie tussen alle lagen. Dat is een illusie. Wat je wel creëert, is bewustzijn, en daarmee keuzevrijheid en meer invloed op je eigen gedrag.

De vraag is dus niet: “Hoe zorg ik dat het nooit meer ongemakkelijk voelt?” 
De vraag is: “Op welk niveau van de piramide van Dilts zit de blokkade die ervoor zorgt dat ik niet doe wat ik wel wil, en wat kies ik nu?”

Wil je je hier gestructureerd in verdiepen, of aan de slag met alle niveaus? Plan dan een kennismakinggesprek om samen te verkennen en te sparren hoe individuele coaching bij je past.